Deel 2, de grote ontbundeling

In mijn vorige artikel haalde ik aan dat digitalisering werd ingezet om het structurele tekort aan mensen te compenseren en de productiviteit op peil te houden. Dat lukte zó goed dat de digitale laag (digitalisering, software, AI), het werk meer en meer overneemt, terwijl de mens - de eigenlijke drager van het beroep - steeds minder in beeld komt. Daarnaast is er de opkomst van nieuwe soorten spelers (Vermenigvuldigers), die dankzij een technologisch concurrentievoordeel (TLR) bepaalde klant segmenten en activiteiten van je afsnoepen. 

In deze editie: kennis is niet langer een bezit. De kennispositie - ooit de machtsbasis van accountants - verschuift óók naar technologie. Dat is de kern van de ontbundeling die zich vandaag voltrekt: wat ooit één geïntegreerd beroepsprofiel was, valt steeds meer uiteen.

Note: alle verwijzingen vind je onderaan dit artikel als link.

De autonomie die we uitbesteden

In het midden van de 19e eeuw zat econoom William Stanley Jevons gebogen over rapporten over de Engelse industrie. De nieuwe stoommachines van James Watt waren op dat moment efficiënter dan ooit. Logisch, dacht men, dat het steenkoolverbruik zou dalen. Maar terwijl Jevons de cijfers analyseerde, zag hij het tegenovergestelde: het verbruik steeg explosief.

Op een avond schoof hij zijn papieren opzij, keek uit het raam naar de rookpluimen boven de fabrieken en besefte wat niemand tot dan toe had gezien: doordat de machines efficiënter waren geworden, waren ze voor veel méér toepassingen rendabel geworden. Meer efficiëntie leidde tot méér gebruik. Dat inzicht zou later bekendstaan als Jevons’ paradox.

Dat mechanisme zie je vandaag opnieuw bij accountants. De digitale laag werd jarenlang gepresenteerd als een bevrijding: automatisering zou het werk verlichten, repetitieve taken uit handen nemen, en ruimte creëren voor reflectie en advies.. Maar zoals bij Jevons gebeurde het omgekeerde.

• Hoe efficiënter de digitale laag werd, hoe meer je erop ging vertrouwen.
• Hoe meer je ze inzette, hoe meer werk je naar je toe trok.
• Hoe meer werk je aantrok, hoe minder tijd er overbleef voor het werk dat juist meer aandacht vroeg.

Het werd geen touwtje minder om Gullivers armen, maar een touwtje bij: je doet minder zelf, je denkt minder zelf, en je vertrouwt meer op de logica van een systeem dat je niet hebt ontworpen.

Je wint tijd, maar verliest eigenaarschap. En in dat stille verlies ligt de echte verschuiving: je kennispositie verschuift van mens naar machine. Wat je hier ziet, is de eerste vorm van ontbundeling: het vak valt uit elkaar in stukjes die elk door een andere partij - of door technologie - worden overgenomen.

“If you don’t know what the software you are using is for, you are not using it, but being used by it.” 
- Douglas Rushkoff

De menselijke correctie voedt de digitale laag - wat betekent dat elke menselijke foutcorrectie de technologie structureel beter maakt dan de mens zelf. De accountant voedt dus onbewust zijn opvolger. Efficiëntie vergroot het volume van wat je doet, en verschuift de inhoud van het werk naar die digitale laag.

• Wat vroeger vakmanschap was, wordt steeds meer workflow.
• Wat vroeger denkwerk was, wordt steeds meer validatie.
• Wat vroeger ervaring vroeg, vraagt vandaag vooral vertrouwen op technologie.

Zoals de touwtjes van de Lilliputters bij Gulliver: geen enkel touwtje op zich is een bedreiging, maar de optelsom beperkt je bewegingsvrijheid. Niet door kracht, maar door cumulatie.

Ik ben absoluut pro digitalisatie. Maar digitaliseren om het digitaliseren maakt vooral de digitale laag slimmer - niet jouw organisatie - en laat je kennispositie langzaam weglekken. De voorsprong die je vandaag voelt, is morgen een commodity. Tenzij je actief investeert in een eigen digitale kennisinfrastructuur (zoals de Vermenigvuldigers doen), of in een klantrelatie die zo diep en contextueel is dat geen enkele technologie die kan kopiëren. Over die klantrelatie kom ik in het volgende artikel terug.

De ontbundeling van meesterschap

Veel technologie werkt zo intuïtief dat je bijna vergeet dat je ooit zelf moest zoeken, redeneren, afwegen. Wat vroeger een proces van begrijpen was, is vandaag een proces van bevestigen: je kijkt, knikt en klikt.

Wanneer technologie niet alleen je geheugen verlengt maar ook je denkwerk overneemt, kom je in de zone van cognitieve offloading: het uitbesteden van mentale taken aan een systeem dat sneller en accurater werkt dan jij. Hier voltrekt zich de ontbundeling van denken: wat ooit een geïntegreerde cognitieve keten was - zoeken, begrijpen, beoordelen - valt uiteen in losse stappen die door technologie worden overgenomen.

Recent onderzoek bevestigt dit mechanisme. In “The Memory Paradox: Why Our Brains Need Knowledge in an Age of AI” (Oakley, Sejnowski, e.a., 2025) tonen de auteurs aan dat hoe minder je zelf actief verwerkt, hoe minder robuust je interne kennisnetwerk wordt. Je brein slaat niet meer op wat door technologie wordt voorgeschoteld, waardoor je steeds minder in staat bent om te begrijpen, te beoordelen of te corrigeren.

Cognitieve offloading voelt als controle - sneller schakelen, minder fouten - maar het verleidelijke gemak heeft een prijs. Wat je niet meer hoeft op te slaan, verlaat je actieve kennis. Wat je niet meer zelf doorgrondt, wordt een black box.

De verlenging die technologie biedt, komt met een stille amputatie. Zoals Marshall McLuhan schreef (Understanding Media: The Extensions of Man, 1964): elke technologische verlenging is tegelijk een amputatie. AI verlengt je snelheid, je geheugen, je cognitieve bereik - maar amputeert precies daardoor iets dat minder zichtbaar is: het vermogen om zelf te begrijpen en te leren. Je voelt vooral de verlenging, maar merkt de amputatie pas wanneer je ze nodig hebt.

Een ervaren vennoot verwoordde het treffend: "Mijn jongste medewerkers zijn briljant in workflows. Maar als ik vraag waarom iets gebeurt, blijft het stil."

Precies hier toont zich nog een diepere laag van ontbundeling: niet alleen het werk valt uiteen, maar ook het leren zelf. Chris Argyris beschreef in (Teaching smart people how to learn)al in 1991 dat slimme professionals moeite hebben om hun eigen aannames ter discussie te stellen — ze ontwijken situaties waarin ze ongelijk kunnen hebben. In een AI-context wordt die reflex alleen maar versterkt: de technologie geeft snelle antwoorden, waardoor je minder wordt uitgedaagd om je eigen denkfouten te onderzoeken. Daardoor verliest niet alleen je kennispositie terrein, maar ook je leerpositie. De keten van begrijpen,  bevragen, bijsturen, valt uiteen. 

De grootste bedreiging is niet dat AI fouten maakt — dat zal altijd gebeuren; net als mensen overigens. De grootste bedreiging is dat jij je vermogen verliest om die fouten nog te herkennen.

Het is een vorm van comfort die we nauwelijks nog in vraag stellen. Zeker in een krappe arbeidsmarkt voelt het bijna als een reddingsboei. En toch: vraag jezelf eens eerlijk af…

• Hoe vaak denk je nog écht zelf na over de inhoud van een dossier?
• Hoe vaak toets je een automatische suggestie aan je eigen inschatting?

De vraag die je jezelf vandaag moet stellen, is niet of AI een hulpmiddel kan zijn. Dat is evident. De echte vraag is:

• Wat wil je absoluut niet uitbesteden?
• Wat moet je als professional blijven kunnen, ongeacht hoeveel technologie je omringt?

Het moment dat je geen eigen oordeel meer kunt vormen, ben je niet langer een professional. Dan ben je een operator - en operatoren zijn, hoe hard dat ook klinkt, makkelijker vervangbaar. Er is een cruciaal verschil tussen weten dát iets klopt en begrijpen wáárom het klopt. De eerste is reactief en afhankelijk, de tweede proactief en autonoom.

AI kent de klant niet zoals jij. Het begrijpt geen context, nuance of strategische angst. Als je alleen nog vertrouwt op output, vervreemd je van de inhoud - en vervreemding is het begin van irrelevantie. Dan gaan klanten naar een andere accountant waar ze vervolgens dingen zeggen als: “ik hoor mijn accountant nooit”, “die begrijpt niet wat wij doen” of “die geeft geen advies”.

De ontbundeling van vertrouwen

Enerzijds is er de digitale laag die werk overneemt. Anderzijds voedt de klant zijn informatiehonger rechtstreeks via die digitale laag - en het vertrouwen schuift stilletjes mee. Dat vertrouwen volgt altijd degene die de vragen beantwoordt. Ooit was dat vanzelfsprekend de accountant. Vandaag is dat steeds vaker een AI-interface. Niet omdat die beter is - maar omdat die sneller, drempelloos en permanent beschikbaar is. Dit is de ontbundeling van de relatie: de ondernemer zoekt kennis bij de technologie, en pas daarna bevestiging bij de accountant.

Onderzoek toont dat bijna twee derde van de ondernemers AI raadpleegt vóór hun accountant. De eerste die antwoordt, wint het vertrouwen. Relationele AI-systemen leren gebruikers kennen, onthouden context en anticiperen op vragen. Iedereen die met ChatGPT, Gemini, en dergelijke werkt, weet wat ik hier bedoel.

Het gevolg laat zich raden: de accountant wordt omzeild in de kennisstroom. Niet uit onwil, maar uit gemak. De kost om jou te contacteren - tijd, planning, context uitleggen - wordt vervangen door onmiddellijke toegang tot antwoorden. Precies daar verdwijnt de kennispositie als kernasset.

Wat vroeger jouw rol was - uitleg, interpretatie, duiding - wordt steeds vaker door technologie opgevangen. Ook binnen kantoren zie je die verschuiving: juniors raadplegen AI omdat het snel is en seniors weinig tijd hebben voor verdieping. Elke vraag die niet meer aan een mens wordt gesteld, is één vraag minder die kennis overdraagt. De digitale laag wordt zo het eerste aanspreekpunt. De accountant het tweede.

—

Als kennis, leervermogen en vertrouwen ontbundelen, blijft één laatste ankerpunt over: de relatie tussen accountant en ondernemer. Maar ook de klantrelatie ontbundelt. In mijn volgende artikel ga ik dieper in op die verschuiving - en op wat je kunt doen om die relatie terug te winnen en onvervangbaar te maken.

Cognitive offloading: “The Memory Paradox: Why Our Brains Need Knowledge in an Age of AI” (Oakley, Sejnowski, e.a., 2025)

Marshal McLuhan: Understanding Media: The Extensions of Man, 1964

Chris Argyris, Harvard Business Review: Teaching smart people how to learn

Accountant.nl: Twee derde van ondernemers raadpleegt eerst AI en dan pas accountant